Wykład 1a — Wprowadzenie do psychologii międzykulturowej: definicje kultury i model ekokulturowy

Przedmiot: Psychologia międzykulturowa

Streszczenie

Czym jest psychologia międzykulturowa

Psychologia międzykulturowa zajmuje się tym, w jaki sposób kultura wpływa na człowieka — na jego zachowania, emocje, funkcjonowanie poznawcze, radzenie sobie ze stresem i wiele innych obszarów. Wbrew pokutującemu przekonaniu nie jest to dziedzina wąska ani niszowa: jej przedstawiciele zajmują się dziś niemal każdym obszarem psychologii (neuropsychologią, psychologią kliniczną, psychologią zdrowia itd.). Można ją rozumieć wręcz jako pewne podejście do myślenia o człowieku — takie, które bierze pod uwagę kontekst i kulturę. Początki dziedziny datuje się na lata 70. XX wieku, kiedy zawiązało się stowarzyszenie International Association for Cross-Cultural Psychology (IACCP), powstały pierwsze publikacje oraz czasopismo tego stowarzyszenia (JCCP). Dziedzina zrodziła się z niezgody na dominujące podejście uniwersalistyczne — niepoprawną metodologicznie praktykę generalizowania wniosków z badań prowadzonych w jednym obszarze kulturowym na całą populację ludzką. Pierwsi psychologowie międzykulturowi zaczęli testować, czy to, co ustalono np. o studentach psychologii w USA, da się odnieść do innych grup — i okazało się, że wariancja kulturowa jest olbrzymia.

Problem reprezentatywności badań — Arnett i WEIRD

Analiza Jeffreya Arnetta z 2008 roku (artykuł The Neglected 95%. Why American Psychology Needs to Become Less American) objęła sześć flagowych czasopism APA (m.in. Developmental Psychology, Journal of Personality and Social Psychology, Journal of Abnormal Psychology, Health Psychology, Educational Psychology). Wykazała ona, że ok. 70% uczestników badań stanowili studenci psychologii, 68% to Amerykanie, 96% pochodziło z krajów uprzemysłowionych, a 73% pierwszych autorów pracowało na uczelniach amerykańskich. Mimo że USA są różnorodne, próby obejmowały głównie Amerykanów pochodzenia europejskiego (ok. 77%), a pochodzenie etniczne często w ogóle nie było raportowane (w JPSP w 2007 r. — 60% prób bez opisu pochodzenia). Z tą problematyką wiąże się akronim WEIRD z artykułu Henricha, Heine'a i Norenzayana The Weirdest People in the World: badania psychologiczne opierają się na osobach z kultur Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic — czyli mniejszości światowej populacji, najmniej reprezentatywnej dla wniosków o naturze człowieka. Wniosek dla badaczy: więcej pokory i wrażliwości na różnice kulturowe; bez badań międzykulturowych nie wolno generalizować wyników na ludzi w ogóle.

Czy coś się zmieniło — reanaliza z 2021 roku

Thalmayer wraz ze współpracownikami (w tym Arnettem) powtórzyli metodę Arnetta na nowszych danych (2021). Zmiana okazała się pozorna: odsetek pierwszych autorów i prób z USA spadł o ok. 10 punktów procentowych, ale udział przejęły głównie inne kraje anglojęzyczne (Australia, Kanada, Wielka Brytania) i Europa Zachodnia. Nadal niemal nieobecni byli badacze z Ameryki Łacińskiej/Południowej, Afryki i Bliskiego Wschodu (w danych z 2008 r. kraje spoza USA, krajów anglojęzycznych i Europy stanowiły jedynie 2% — 1% Azja, 1% Izrael). Wśród przyczyn wskazano: nierówny dostęp do zasobów i finansowania nauki, wygodę współpracy z osobami „pod ręką" oraz dominację świata zachodniego w publikacjach. Część rekomendacji Arnetta jest wdrażana (punktowanie w grantach współpracy z globalnym Południem, programy wymian dla naukowców, zachęcanie studentów do wyjazdów), ale powoli. SWPS przedstawiono jako jedyny w Polsce uniwersytet z obowiązkowym przedmiotem z tego zakresu i ze specjalnością psychologii międzykulturowej.

Jak definiować kulturę

Definicji kultury są setki i badacze nie potrafią się co do nich porozumieć. Pomocna jest metafora góry lodowej: nad powierzchnią wody znajdują się artefakty (stroje, jedzenie, język, architektura, wytwory kultury), a pod nią to, co psychologię międzykulturową interesuje najbardziej — wartości, normy, wierzenia, światopoglądy, style komunikacji, czyli źródło obserwowalnych różnic. Aleida Assmann rozróżnia definicje wartościujące i neutralne. Do wartościujących należą: kultura wysoka/normatywna (elitarna, dominująca od XIX do poł. XX w., kanonizacja sztuki), kultura jako cywilizacja (samodyscyplina, kontrola popędów, przeciwieństwo dzikości — myśl bliska Freudowi i jego „kulturze jako źródłu cierpień") oraz definicja emfatyczna (szkoła frankfurcka, kultura jako sacrum i transcendencja — Walter Benjamin i pojęcie aury). Definicje neutralne są bardziej inkluzywne: odwołują się m.in. do etymologii (łac. colere — pielęgnowanie), do kultur państwowych/narodowych (wspólnota języka, mentalności, sposobu życia) i do skrajnie szerokiego ujęcia, w którym kultura jest wszystkim (problem: trudność operacjonalizacji).

Systematyka Pawła Boskiego — funkcje kultury

W ujęciu prof. Boskiego kulturę można rozumieć jako: (1) kulturę represyjną — odpowiednik kultury jako cywilizacji, kontroli popędów; (2) humanizację potencjału ludzkiego wobec dzikości zwierząt — wiążącą się z badaniami nad dehumanizacją i infrahumanizacją (Leyens, Haslam) oraz kategoryzacją swój–obcy (Tajfel); (3) kulturę w służbie biologii i ewolucji — transfer genów i memów, gdzie memy są jednostkami kultury, reprezentacjami norm kulturowych przekazywanymi społecznie; (4) kulturę jako sposób radzenia sobie ze śmiercią — odwołanie do teorii opanowywania trwogi (TMT: Pyszczynski, Greenberg, Solomon) i do Baumana (kultura jako bufor pozwalający „nie umrzeć do końca", zostawić po sobie ślad); (5) kulturę jako funkcjonalną adaptację do środowiska — podejście ekokulturowe.

Podejście ekokulturowe i przykład muchy tsetse

Definicje kultury Hofstede („kolektywne zaprogramowanie umysłu odróżniające członków jednej grupy od drugiej") i Heine'a (kultura dostarcza ludziom regularnie odmiennych zbiorów sytuacji, w których uczestniczą, co prowadzi do nawykowych sposobów myślenia o sobie i świecie) podkreślają, że kultura nie jest abstrakcyjnym bytem, lecz wynika z codziennych, znormalizowanych sytuacji. Stąd ślepota kulturowa — zjawisko polegające nie tyle na niedostrzeganiu inności innych, ile na zapominaniu, że my sami jesteśmy nosicielami kultury. Podejście ekokulturowe (czerpiące z funkcjonalizmu w antropologii) ilustruje przykład muchy tsetse z rozdziału Boskiego: mucha występuje w obszarach Afryki poniżej ok. 10.–12. równoleżnika i dziesiątkuje zwierzęta racicze (krowy, konie). Łańcuch przyczynowo-skutkowy: brak bydła → brak mleka krowiego i białka → przedłużone karmienie piersią (min. 2 lata) jako główny budulec dla niemowląt → potrzeba zapewnienia ciągłości laktacji → unikanie kolejnej ciąży (abstynencja seksualna matki) → poligamia jako funkcjonalna adaptacja, kulturowo wartościowana pozytywnie. Dodatkowe konsekwencje: silne, niekiedy ekstremalne rytuały przejścia oddzielające chłopców od matek; wielopokoleniowa selekcja genetyczna w kierunku deficytu enzymu laktazy (mapy nietolerancji laktozy i spożycia mleka nakładają się na siebie); związek z anemią sierpowatą. Drobny element środowiska wyznaczył więc życie zbiorowe i indywidualne wielu ludzi. (Zastrzeżenie: ekokultura to tylko jeden z mechanizmów; wartości i normy powstają też przez akulturację, globalizację, socjalizację.)

Model ekokulturowy Berry'ego i poziomy pomiaru

Model ekokulturowy Johna Berry'ego zakłada, że warunki ekologiczne (środowiskowe) i socjopolityczne życia wpływają na funkcjonowanie człowieka — od elementarnych procesów poznawczych po złożone zachowania społeczne. Różnice między kulturami są skutkiem biologicznych i kulturowych adaptacji na poziomie populacji. Strzałki w modelu biegną w dwie strony: kontekst ekologiczny wpływa na społeczny i polityczny, ale polityka również oddziałuje na środowisko (przykład: wybory w Brazylii — ochrona Amazonii vs. eksploatacja przyrody). Model rozróżnia poziom populacyjny (zmienne kontekstowe i procesualne) i poziom jednostkowy (zmienne psychologiczne); przeniesienie między poziomami zapewniają transmisja genetyczna, transmisja kulturowa i akulturacja. Berry znany jest z trzech wkładów: modelu ekokulturowego, strategii akulturacyjnych oraz ideologii pluralizmu kulturowego (wielokulturowość). Współcześnie rozwijają się badania wielopoziomowe (multilevel), łączące poziom jednostkowy i kulturowy. Przykłady: rozwód obniża dobrostan na poziomie jednostki, ale współczynnik rozwodów koreluje pozytywnie ze wskaźnikami szczęścia na poziomie populacji (zmienna nieizomorficzna); badanie Gebauera i wsp. (2012, 11 krajów, ok. 190 tys. osób) pokazało, że osoby wspólnotowe są bardziej religijne w kulturach religijnych i mniej w niereligijnych, a osoby sprawcze — odwrotnie (kultura moderuje relację na poziomie jednostkowym).

Paradygmaty psychologii międzykulturowej

Za Van de Vijverem psychologia (cross-)kulturowa to „pojęcie parasol" spinające trzy podejścia. Etic — klasyczne, najczęściej ilościowe badania porównawcze zakrojone na szeroką skalę, dążące do zmapowania świata (wielkie projekty Hofstede, Triandisa, Ingleharta, projekt GLOBE House'a i wsp.); operują klastrami krajów, przez co mogą nie chwytać różnic między poszczególnymi państwami. Emic — badania pogłębione nad specyfiką kulturową, zwykle jakościowe (wywiady, dzienniczki, incydenty krytyczne, asymilatory kulturowe), porównujące najwyżej dwie–trzy kultury (np. badania Alexandra Thomasa nad różnymi typami asertywności w Austrii i Niemczech). Psychologia interkulturowa — bada to, co dzieje się, gdy grupy wchodzą w kontakt: akulturację, procesy międzygrupowe, stereotypy i uprzedzenia. Główne czasopisma dziedziny to Journal of Cross-Cultural Psychology (JCCP) oraz International Journal of Intercultural Relations (IJIR).

Kluczowe pojęcia

Fiszki

Konspekt